OFF- ROAD DÜNYASI   Günümüzün SUV segmentine dahil '4x4'leri araziden çok asfalt yollarda ve yüksek hızlarda kullanılıyor. Büyük kentlerimizin genel alt yapı sorunları, neredeyse doğa şartlarıyla mücadele eden bir sürücü olmamıza neden olsa da gerçek arazi şartları için üretilen bu araçları kullananlar sahip oldukları gücün aslında yol şartlarında değil 'off-road' şartlarında gerçekten işe yarayacağını akıldan çıkarmamalıdır. Unutulmamalıdır ki bu araçlar doğru kullanıldığında, kişiye limitsiz özgürlük ve güven duygusu sağlayan ve kişinin dünyaya bakış şeklini, yaşam şeklini tamamen değiştirme potansiyeline sahip araçlardır. Halk arasında dört çeker kelimesi akla ilk olarak arazi aracı tanımlamasını getirse de pek çok üretici binek otomobillerinde dahi dört tekerlekten çekiş sistemini kullanıyor. Hatta günümüz minivanlarında dahi bu özelliği görebiliyoruz. Konumuzu oluşturan SUV segmentinin üyeleri olan '4x4'leri de sahip oldukları dört tekerlekten çekiş sistemi özelliklerine göre iki ayrı kategoride incelemek gerekiyor. 1) Sürekli 4 çeker Bu araçlar gerek arazi, gerekse normal yol koşullarında sürekli olarak motor gücünü yola dört tekerlek vasıtasıyla iletirler. Nissan Patrol, Nissan Terrano, Toyota Land Cruiser, Range Rover ve Chrysler Cherokee bu sınıfın akla gelen ilk üyeleridir 2) Kısmi 4 çeker araçlar Sadece ihtiyaç duyulduğu anlarda dört tekerlekten çekiş kabiliyetine imkan tanıyan bu sisteme sahip araçlar son dönemde ciddi teknolojik gelişmelere uğradı. Bu tip araçlar sadece arazi koşullarında değil, kaygan yüzeylerde de (toprak, çamur, buz...) dört tekerlekten çekiş sistemini kullanılıp, asfalta gelindiğinde ön dingilin devre dışı bırakılmasıyla arkadan itişli, 2 çeker bir araç haline gelirler. Bunun en iyi örneklerini son yıllarda yollarımıza çıkan Nissan X-Trail ve Renault Scenic RX4 gibi modellerdir. Yerden yüksek oturma pozisyonu nedeniyle sürücü üzerinde bıraktığı güvenlik duygusu, '4x4'leri vazgeçilmez kılan en önemli unsur olsa gerek. Bunun yanı sıra bu segmentteki araçların hemen hemen tamamında zengin donanım ve konfor ekipmanlarıyla karşılaşıyoruz. ABS, dört hava yastığı, dijital klima gibi pek çok teknolojik otomobil için bile ekstra ücretler karşılığında alınan güvenlik ve konfor ekipmanları, '4x4'ler için standartlar arasında yer alıyor. Cruise Control, otomatik vites ve deri döşeme gibi lüks ekipmanları bile bu liste içinde görmek mümkün. Diğer bir tercih sebebiyse güçlü platform yapısı... Bu zorlu yol koşullarında dahi sıkıntısız ulaşım anlamına geliyor. Yerden yüksek yapının yarattığı dengesizlik ve fren mesafelerinin diğer araçlara oranla uzunluğu, arazi araçlarının yol kullanımında ortaya çıkan başlıca dezavantajlardır. Arazi araçlarının şehir kullanımındaki dezavantajlarını gidermek için bu hususların farkında olunması gerekmektedir. Bunun yanı sıra arazi araçları günlük yol kullanımında en büyük faydayı karlı, buzlu havalarda sağlayacaktır. Örneğin karda ilerlerken zincir takmak hemen hemen hiç gerekmeyecektir. Eğer gerekirse de, bu sefer 4 tekerleğe birden takmak gerekir. Aksi halde aracımız 2 çeker bir aracın reaksiyonlarını gösterecektir. Çok karlı bir havada da zincir karı kazarak aracın gömülmesine yol açabilir. 4X4'lerin araziden çok asfalt yollarda ve yüksek hızlarda kullanılıyor olmaları nedeniyle gerçek arazi şartları için üretilen lastikleri yetersiz kılıyor. Bu nedenle lastik üreticileri en azından hafif arazi şartlarında rahatlıkla kullanılabilecek, bunun yanı sıra asfalt yollara ve yüksek hıza da uyumlu yeni lastik serileri üretiyor. Neticede '4x4'lerin lastikleri de tıpkı otomobillerin ki gibi değişiyor. Daha basit bir tanımlama gerekirse; en iyi randıman için; off-road koşullarına ayrı, normal yol koşulları için ayrı özelliklere sahip lastiklere ihtiyaç duyuluyor. Unutulmamalıdır ki; araç ne kadar güçlü, yerden ne kadar yüksek, diferansiyel kilitleri ne marka olursa olsun, hareketi yere lastikler iletecektir. Tabii asfalt için ayrı, kum için ayrı, toprak için ayrı lastikler almanın pratikte imkanı yoktur. Sonuçta bir, belki iki takım lastikle her işi görmek zorundayız. Bu durumda lastik basınçları bizim en büyük yardımcımız olacaktır 1) Sürekli 4 çeker / Kısmi 4 çeker araçlar 2) Yerden yükseklik (Klerans) Aracın yere en yakın kısmı olan diferansiyelin en alt noktasının yerle mesafesi buna esas alınır. Ortalama bir binek otomobilinde bu mesafe 12-13 santim iken, 4 çeker Arazi Araçlarında 20 santimden başlayıp yukarılara doğru çıkar. Ortalama 21-23 santimdir. 3) Aracın, Hücum, Kaçış ve Karın açıları. Hücum Açısı Aracın ön tekerleklerinin yere bastığı doğru ile en önde ve en altta bulunan doğru arasında (ki bu genellikle aracın ön tamponu olmaktadır) oluşan açı, aracın dik olarak yaklaştığında tırmanabileceği engelin açısını belirler. Yaklaşma ya da hücum açısı dediğimiz bu açı ne kadar büyükse aracın ilk tırmanma kabiliyeti o kadar artar. Kaçış açısı Aynı şekilde, arka tekerlekler ile arka tamponun yarattığı düzlemin yerle olan açısıdır. Bu da bir engelden uzaklaşabilme, aşağıya inebilme kabiliyetini belirler. arka tekerlekler ile arka tamponun yaptıkları kaçış ya da uzaklaşma açıları da, tırmanma anında arkanın yere sürtüp sürtmemesini belirler. İdeal olan aracın tekerleklerinin, köşelere mümkün olduğu kadar yakın olmasıdır. Karın Açısı Yaklaşma ve uzaklaşma açıları gibi, ön ve arka tekerleklerin altından geçen doğruların aracın ortasındaki en alçak noktası ile oluşturdukları iki düzlem arasındaki açı, aracın karın açısını oluşturur. Bu açı ne kadar küçükse aracın engel aşma becerisi o kadar artar. Bu açının oluşmasında aracın yüksekliği ile beraber aks mesafesi (wheelbase) önemli rol oynar. Hücum ve kaçış açıları ne kadar büyükse ve karın açısı ne kadar küçükse arazide hareket edebilme kabiliyeti o kadar artacaktır. Kısa araçlar arazide tümsek, tepecik gibi engelleri aşmakta, genelde, daha başarılıdırlar. Ancak taşıma kabiliyetleri daha sınırlıdır. Uzun araçlar ise daha fazla yük taşırken çukur, yarık gibi engelleri geçmekte daha başarılıdırlar. 4) Tekerleklerin dikey hareketi En önemli faktörlerden biri ve binek araçlardan farklılığı yaratır. Aracın tekerleklerinden biri bir tümseğe çıktığında diğer tekerleklerin yerle olan temaslarını kaybetmemeleri gerekir. Aksi takdirde araç ilerleyemeyecektir. Bu dikey hareket bazı araçlarda 22-23 cm olabilir. Bir taraf bu kadar yukarı çıkarken diğer tarafın da bu kadar aşağı ineceğini göz önünde bulundurursanız bir tekerlek 45 cm yüksekliğinde bir tümseğin üzerine çıktığında diğer tekerlekler yerle olan temaslarını korumaya devam edeceklerdir. Dikey hareketlilik dediğimiz bu ölçü, en kötü arazi aracında bile binek otomobillerden daha fazladır. Yolda salınmaya ve yol tutuşunun azalmasına sebep olan bu özellik arazide ilerleyebilmenin en önemli koşullarından biridir. 5) Şanzıman Dört tekerlekten çekişe sahip arazi aracını diğer dört çekerlerden ayıran özelliklerin en belirgin olanı arazi şanzımanıdır. Normal şanzımanla tekerleklerin arasında bulunan bu parçaya transfer kutusu da denir. İki (bazen üç) görevi vardır: a) Şanzımandan gelen hareketi ön ve arka tekerleklere dağıtmak. b) Bir dişli sistemini devreye sokarak devri düşürmek ve çekiş gücünü artırmak. Bu oran genelde 1:2'dir. Yani devir yarıya düşürülerek güç artırılır. c) Sürekli dört çeker araçlarda, ön ve arka tekerlekler arasında gerekecek devir farkını yaratmak üzere bir diferansiyeli ihtiva etmek. 4x4'lerin iç mekanı binek otomobillere oranla ciddi farklılıklar içerir. Vites kolu sayısı bunlar içinde en çok göze çarpan değişikliktir. 4x4'lerin bir kısmında bildiğimiz vites kolunun yan bölümde bir kısa vites kolu daha bulunur. Bir kısmındaysa bu kısa vites kolunun görevini elektronik sistemler görür. Her iki seçenekte de çekiş sistemi seçimi 2H, 4L ve 4H gibi ibarelerle gösterilir. Böylelikle araca gerek normal yol koşullarında, gerekse yüksek arazi kabiliyeti gerektiren durumlarda ihtiyaç duyulan çekiş sistemi görevlendirilebilir. Ayrıca arazi şanzımanını kumanda eden bu kısa vites kolunun yanında bulunan bir diğer kısa vites koluyla da iç mekandan diferansiyel kilidi ve stabilizatör kilidi kumanda edilebilir. 2H: Şehir içi kullanımda yakıt sarfiyatını düşürmek için seçilen konumdur. Bu şekilde şanzıman motor gücünü sadece arka tekerleklere iletir. 4L: Normal kullanımda arkadan itişli olan aracı dört tekerlekten çekiş pozisyonuna geçirir. Kolun bastırılıp geri çekilmesiyle geçirilen 4L konumu, en ağır arazi koşullarında kullanılır. 4H: Kumlu ve kaygan zeminlerde kullanılması önerilen bu pozisyon, dört tekerlekten çekiş kabiliyetiyle emniyetli sürüş sağlar. Sürekli dört tekerlekten çekişe sahip araçların karlı havalarda diğer araçlara nazaran ciddi anlamda avantajları vardır. Eğer araç isteğe bağlı dört tekerlekten çekiş sistemine getirilebiliyorsa, karlı havalarda yola çıkmadan önce sistemi bu hale getirmek gerekmektedir. Bunun için daha eski model araçlarda bulunan poyra kilitlerini "ON" konumuna getirerek ön tekerlekleri bağlayarak, aktif hale getirmek mümkün olacaktır. Daha yeni model araçlarda bu iş otomatik olarak yapılmaktadır. Sürücünün sadece vites kolunu 4 çeker durumuna getirmesi yeterlidir. Çoğu zaman 4H durumu yeterli olacaktır. Yani aracın normal performansı 2 yerine 4 tekerlekten iletiliyor olacaktır. 4L durumunda ise transfer kutusunun (Arazi Şanzımanı) devreye girerek devri düşürüp gücü artıracaktır. Çok ağır devirde kalkıp patinajı önlemek için bu seçenek bazen faydalı olabilir. Lastik basınçlarından daha önce bahsetmiştik. Aynı şeyler yol kullanımı için de geçerlidir. Ani gaz hareketlerinden kaçınmak işin esasıdır. Her ne kadar 2 çeker bir araca göre daha az kayma hareketi oluşacaksa da gene de prensip olarak gaza basarken ani hareketlerden kaçınılmalıdır. Fren konusuna gelince, dört tekerlekten çekiş üstünlüğünün frenleme esnasında hiçbir önemi kalmamakta ve araç diğer, 2 çeker bir araçtan farklı olmamaktadır. Vites düşürerek frenlemek genelde daha iyidir ve bu usul 2 çeker bir araca göre daha iyi sonuç verecektir. İki çeker bir araç vites ile sadece iki tekerlekten fren yaparken, dört tekerlekten çekişe sahip araç, dört tekerlekten fren yapacaktır. Yokuş inerken buzlanma varsa ve fren ihtiyacı hissediliyorsa, 4L konumuna alıp, tamamen kompresyonda inmek ve hemen hiç fren yapmamak en doğrusudur. Bu konumda ve 1. Viteste bir araç hemen her yokuşu çok yavaş inecektir. Gene de fren yapmak gerekirse tekerlekleri kilitlemeden, ani hareketlerden kaçınarak, çok yavaş frene basmak lazımdır.